Veldwerk Vuurwerkramp in Enschede

Op het bedrijventerrein aan de Tollenstraat in Enschede was sinds 1975 het kunst vuurwerkbedrijf van H.Smallenbroek gevestigd. De gemeente had daarvoor een vergunning verleend, maar het bedrijf zou uiterlijk 31 december 2002 gaan verhuizen naar een veiliger locatie. In 1994 heette het bedrijf S.E. Fireworks in plaats van H. Smallenbroek en is gespecialiseerd in het maken van professionele vuurwerkshows. In het voorjaar van 2000 is S.E.Fireworks druk met vuurwerkshows en de 13 opslagplaatsen en 9 containers liggen vol met professioneel vuurwerk. Zaterdag 13 mei rond 14.45 uur horen en zien de omwonenden vuurwerk ontploffen achter de gesloten hekken van de vuurwerkfabriek. Dit was niet ongewoon - er werd vaker vuurwerk afgestoken- maar rond 14.50 uur ontstaan er brandjes in het droge gras rondom de fabriek. Een kettingreactie van allerlei ontploffingen resulteerde uiteindelijk in één grote ontploffing: die van de centrale bunker. Hierbij kwam 177 ton vuurwerk tot ontploffing. De belangrijkste oorzaak van de ramp is echter nooit definitief vastgesteld. De eigenaren van de S.E. Fireworks fabriek, Bakker en Pater, werden in mei 2003 in hoger beroep veroordeeld tot een jaar cel wegens het overtreden van de milieuvoorschriften, illegale handel in vuurwerk, brand en ontploffing door schuld met de dood tot gevolg[1].

De wijk waar de vuurwerkramp heeft plaatsgevonden heet Roombeek. Op de website van Roombeek [2] staat het volgende:

“De huidige begrenzing van Roombeek is het resultaat van de zeer recente geschiedenis. De wijk reikt tot daar waar de gevolgen van de vuurwerkramp zo heftig zijn geweest dat ingrijpende maatregelen noodzakelijk zijn om dit deel van de stad weer tot leven te brengen. Restauratie, maar overwegend sloop, ruiming en nieuwbouw doen op deze centrale plek in Enschede-Noord een nieuw stadsgebied ontstaan. Sporen uit het verleden zullen zorgvuldig worden ingepast om de historische gelaagdheid van dit stadsdeel zichtbaar en voelbaar aanwezig te laten zijn. Tot vandaag de dag is de bijzondere, industriële ontstaansgeschiedenis van Enschede-Noord nog te herkennen in de lappendeken van arbeidersbuurten, fabrieksterreinen, parken, middenstandswijken en buitenplaatsen van textielfabrikanten.”

Na de vuurwerkramp was de bevolking van Enschede een deel van het vertrouwen in de gemeente kwijtgeraakt. Veel mensen konden niet begrijpen hoe het mogelijk was dat er midden in een woonwijk een vuurwerkopslagplaats stond. Om een nieuwe vertrouwensband met de bewoners te creëren, werd de wederopbouw van Roombeek grotendeels overgelaten aan het Projectbureau Wederopbouw Roombeek. Dit projectbureau heeft een zelfstandige dienst met ruimte bevoegdheden en eigen budget verantwoordelijkheid. Om Roombeek weer op te bouwen en te zorgen dat de meeste bewoners zich weer thuis zouden voelen, werd het participatieproject gestart. Medewerkers van het projectbureau gingen bij gezinnen langs om te bespreken wat hun eisen en wensen zijn met betrekking tot Roombeek. Een aantal doelstellingen kwamen hier uit voort:

Het zou een wijk moeten worden om naar terug te keren.
Een levendige wijk en daarnaast een vertrouwde wijk.
Het oorspronkelijke stratenpatroon moest hierbij worden behouden.
Een veilige wijk was ook prioriteit, dit hield in dat het een wijk moest worden zonder grote aantallen auto's en zonder gasnet.
Als laatste was een wijk met geschiedenis, met betrekking tot het behouden van oude industriële panden, belangrijk.

Als een echte toerist, inclusief een informatieboekje over Roombeek, liep ik vanaf het Station Enschede richting de wijk. Ik had van te voren informatie over de vuurwerkramp en de nieuwe wijk Roombeek opgezocht, maar ben uiteindelijk op gevoel door de wijk gelopen. De vraag die ik in mijn veldwerk zou willen beantwoorden is als volgt:

Wat zijn mijn ervaringen tijdens de rondwandeling in Roombeek? Wat zie ik terug van de vuurwerkramp met betrekking tot gebouwen en landschap en in hoeverre geven de bewoners van Roombeek betekenis aan de vuurwerkramp?

Wat mij meteen opviel tijdens mijn wandeling naar Roombeek was het feit dat alles helemaal nieuw of gerenoveerd is. Roombeek is helemaal nieuw met allemaal moderne en ook vrijstaande huizen, bepaald soort huizen en een soort woonwijk die je niet snel in Nederland tegen zal komen. De huizen zijn erg kleurrijk en de wijk is erg groen. De wijk heeft verschillende buurtjes en in bijvoorbeeld de buurt 'Roomveldje' heeft een duidelijk herkenbare identiteit en sfeer te vinden. Het heeft gezellige arbeiderswoningen en er is veel groen in de wijk.
Ik begon mijn wandeling vanaf de oude textielfabriek. Dit gebouw wordt ook wel 'Het Cremer' genoemd (zie foto 1).

Het was voor mij ook een duidelijke scheiding tussen woningen die ongeschonden zijn gebleven en waar nu de nieuwe woningen staan hadden voorheen oudere woningen gestaan. Van deze woningen is niets meer van over. Er zijn natuurlijk 23 dodelijke slachtoffers gevallen, maar nog veel meer mensen werden in één middag dakloos. De verwoeste wijk moest natuurlijk opnieuw opgebouwd worden.

Bij de Roomweg, de hoofdweg door Roombeek, rijdt nu de bus en waar de opslagruimte van S.E Fireworks zich bevond is nu een prachtig park gerealiseerd. Dit herdenkingspark heet 'Lasonderbleek' en hier bevindt zich onder andere een gedenksteen (zie foto 5).

In het gras is een tekening van een huis te zien. Een huis zoals een kind dat tekent en voor iedereen herkenbaar en zichtbaar is. Er zijn ook stippellijnen te zien, die verwijzen naar mogelijke restanten van het verdwenen deel van de fabriek.

Ik vervolgde mijn wandeling naar het Thalmaplein welk na de vuurwerkramp in puin lag.Voorheen was dit een volksbuurtje waar jong en oud bij elkaar kwam, nu hebben ze het volksbuurtje geprobeerd na te maken. Ook hebben zij vaste stoelen geplaatst.

Wat mij opvalt tijdens mijn wandeling is het feit dat Roombeek omgeven is door water. Overal zie je beekjes. Toen ik eenmaal mijn VVV boekje door had gelezen kwam ik er achter dat de oorsprong van Roombeek ligt in het textielverleden. Schoon water was nodig bij de productie van textiel om de geweven katoen te wassen. Na verloop van tijd werd de beek steeds meer gebruikt voor afvoer van verfstoffen en om die reden als riool onder de grond gebracht. Eind 2000, tijdens het participatieproces van de wederopbouw van Roombeek merkte een oudere bewonder van de wijk op: 'Hier liep vroeger een beek: de Roombeek.' Dit was het bepalende moment waarop dit deel van de geschiedenis van Enschede weer bovengronds werd gehaald. Sinds 2008 is de beek, dankzij het waterschap Regge een Dinkel en de gemeente Enschede, weer zichtbaar in de stad.

Vlakbij het winkelcentrum van Roombeek vond ik ook een kunstwerk (zie foto 8). Deze heet 'Stepping Stones' en volgens het VVV boekje kunnen kinderen in de zomer gebruik maken van deze waterpartij. Toen ik het 'kunstwerk' zag vond ik het een symbolische betekenis te hebben. Voor mij symboliseren de stenen als het ware puin van de vuurwerkramp. Uiteindelijk heb ik de hele wijk door gewandeld en kwam ik terecht bij de TwentseWelle. Ik wilde graag meer informatie over de vuurwerkramp, maar het personeel van TwentseWelle verzocht mij om naar Prismare te gaan. Prismare is het culturele centrum van Roombeek en hier is een speciale ruimte gerealiseerd voor informatie over de vuurwerkramp.

In dit stuk wil ik allereerst een gedeelte van het boek Catastrophe & Culture erbij betrekken. Daarnaast wil ik kijken hoe er door bewoners van Roombeek met de vuurwerkramp omgaan en hoe zij proberen de ramp te verwerken. In het boek Catastrophe & Culture bestudeerd Anthony Oliver-Smith rampen en de bijbehorende gevolgen van verschillende rampen. Hierbij zegt hij het volgende:

'Disasters challenge society and represent forces to which the society must adapt along a number of fronts, ecologically, socially, and ideologically'
(Hoffman et al. 2002: 7)

De vuurwerkramp heeft veel impact gehad op de bewoners van Roombeek en laat nog steeds sporen achter. Een complete wijk lag in puin en er waren allerlei vragen waar niemand een antwoord op wist. Het vertrouwen in de gemeente was geschonden. De bewoners moesten net zoals Oliver-Smith in zijn boek beargumenteerd 'aanpassen' op verschillende vlakken. Dit zijn aanpassingen ten aanzien van de omgeving, er moest een nieuwe wijk opgebouwd worden. Maar ook ideologisch, hoe verwerk je een grootschalige ramp? In het boek geeft Oliver-Smith een mooi voorbeeld hoe op bepaalde vlakken er culturele aanpassingen moeten worden gemaakt na een ramp.

'These cultural adaptations [ for example: environmental and ideological] include innovation and persistence in memory, cultural history, worldview, symbolism, social structural flexibility, religion and the cautionary nature of folklore and folk tales'
(Ibid: 7)

Roombeek is een compleet nieuwe wijk. Een wijk waarvan ik op het eerste gezicht dacht dat er nog wel sporen van de ramp terug te vinden waren in of rondom gebouwen en in de omgeving. Ik kon tijdens mijn wandeling enkele sporen van de ramp terugvinden, zoals het gat van de inslag in Het Cremer en enkele betonnen platen waar blijkbaar S.E Fireworks had gestaan. Naarmate ik verder ging kijken zag ik meer facetten en aanwijzingen over hoe inwoners van Roombeek betekenis aan de vuurwerkramp hebben gegeven. Dit hoeft niet altijd zichtbaar te zijn in een landschap of in gebouwen zoals ook in het boek Catastrophe & Culture wordt toegelicht.

Allereerst kwam ik tijdens mijn wandeling erachter dat er overal bordjes stonden. Bordjes die aangaven wat er voor de vuurwerkramp had gestaan met een stukje geschiedenis erbij (zie foto 9).

Daarnaast kwam ik terecht bij het cultureel centrum Prismare. Binnen dit cultureel centrum bevindt zich 'Het huis van verhalen'. Dit vond ik een bijzonder initiatief waarbij allerlei informatie over de ramp te vinden is. Een aantal boeken over de ramp en over de renovatie van Roombeek waren beschikbaar. Ook waren de medewerksters van het Huis van Verhalen bijzonder behulpzaam en konden mij allerlei informatie over de wijk en de vuurwerkramp geven. De medewerksters organiseren ook rondleidingen in de wijk. Op een gegeven moment arriveerde een groep geïnteresseerden en begonnen de medewerksters te praten over de vuurwerkramp en hoe alle verhalen in het Huis van Verhalen worden opgeslagen. Hiervoor hebben zij een bijzondere kast met daarin allerlei attributen die met de vuurwerkramp te maken hebben.

Een medewerkster van het Huis van Verhalen praatte over alle verhalen van de bewoners van Roombeek. Zij versterkte haar verhaal door middel van allerlei voorwerpen die de ramp hebben overleefd of aan de ramp doen denken. Wat ik bijzonder vond is het feit dat een politieagent die werkzaam was in het gebied op de dag van de ramp een straatbord met daarop 'Roomweg' tussen het puin vond. Dit had hij altijd op zijn bureau bewaard, maar uiteindelijk geschonken aan het Huis van Verhalen inclusief een mooi verhaal. Ook werden er gedichten en andere bijzondere voorwerpen getoond. Er bevindt in het Huis van Verhalen ook een stilteruimte. Hier hangt een kunstwerk (zie foto 10) en er staat een tekst met uitleg bij (zie foto 11).

Op de terugweg naar het station zag ik een aantal vrijstaande woningen waarbij er gedichten op de zijkant van de woning zichtbaar waren (zie foto 12). Ik kon helaas de gedichten niet lezen, maar vond het wel interessant hoe gevoelens en ervaringen over de ramp op deze manier opgeslagen en getoond worden. Uiteindelijk vond ik weinig sporen van de vuurwerkramp. Voordat ik in de wijk arriveerde hoopte ik een oude wijk met een aantal nieuwe woningen te zien. Dit bleek uiteindelijk niet te kloppen. De hele wijk is namelijk weggevaagd en er zijn weinig tekenen in het landschap terug te vinden die relateren aan de daadwerkelijke vuurwerkramp.

Het blijkt dat de traces en verhalen over de vuurwerkramp meer onder de oppervlakte lagen. Duidelijk zichtbare sporen van de vuurwerkramp heb ik niet gevonden. Alleen Het Cremer had uiterlijke vertoningen die relateerde aan de ramp. Het blijkt dat de inwoners van Roombeek zelf een bijzondere betekenis aan de ramp geven door middel van persoonlijke invullingen. Ten eerste is er het 'Huis van Verhalen', waar jong en oud zijn of haar verhaal kwijt kan. Dit verhaal wordt vervolgens doorgegeven in groepssessies met allerlei geïnteresseerden in de vuurwerkramp. Ten tweede is er een stilteruimte in Prismare, waar iedereen de ramp op zijn of haar manier kunnen herdenken. Er lagen ook boeken en tevens de Bijbel en de Koran. Ten derde is er natuurlijk de daadwerkelijke ramp plek. Bij de ramp plek zelf was het erg rustig. De vuurwerkramp is wel herdacht op 19 mei 2000 door middel van een rouw mars/stille tocht in Enschede. 100.000 mensen deden hier aan mee, onder wie premier Kok en kroonprins Willem-Alexander. Bewoners van Roombeek hebben ook zelf meegewerkt aan de renovatie en opbouw van Roombeek en mochten daarbij eigen ideeën aanleveren. Dit heeft uiteindelijke tot een groene, rustige en moderne wijk geleid waarbij er weinig sporen van de daadwerkelijke ramp tot uiting komen.

Tot slot, viel het mij op dat de manier waarop bewoners van Roombeek omgaan met de vuurwerkramp bijzonder is. Het was een boeiende ervaring om in Roombeek rond te wandelen en te realiseren hoeveel impact de vuurwerkramp op alle bewoners heeft gehad. Wanneer men wil kijken naar hoe men betekenis heeft gegeven aan de ramp zou men meer onder de oppervlakte moeten kijken zoals het huis van verhalen. Sporen van een ramp zijn niet altijd makkelijk terug te vinden in landschap en woningen. Wat uit mijn veldwerk ervaring in Enschede blijkt is dat de vuurwerkramp nog steeds in de gedachten en in het geheugen van de bewoners van Roombeek gesitueerd is.

Veldwerk Vuurwerkramp in Enschede

Written and Photography by Marleen Veninga

Vuurwerkramp Enschede

S.E Fireworks

Roombeek

Ervaringen tijdens een wandeling door Roombeek

Betekenis en geheugen vuurwerkramp.

Bibliography

wordcloud

Like this:

Related

Leave a Reply Cancel reply